To nie jedna rzeźba, lecz trzy, nie powstała po to, żeby na nią patrzeć, i najlepiej działa przy złej pogodzie. Wszystko, co trzeba wiedzieć, zanim zejdziesz na skały, łącznie z otworami, których prawie nikt nie zauważa.
To najczęściej fotografowane miejsce w San Sebastián i prawdopodobnie najgorzej rozumiane. Większość zwiedzających przychodzi, znajduje kawałek stali na skale, robi zdjęcie i odchodzi. Tymczasem elementy są trzy, nie jeden; plac, po którym stąpasz, jest częścią dzieła; a całość zaprojektowano tak, by działała właśnie w te dni, w które prawie nikt tu nie zagląda.
Najlepszy dzień na przyjście to nie ten słoneczny i spokojny, tylko ten z rozkołysanym morzem. Przy wzburzonej wodzie morze wystrzeliwuje przez otwory w platformie kolumnami piany. Przy silnym sztormie platformę zamyka się ze względów bezpieczeństwa.
Trzy elementy, nie jeden
I żaden nie stoi tam, gdzie byłoby wygodnie.
Najczęstszy błąd to szukać jednej rzeźby i ją znaleźć. To trzy stalowe grzebienie rozmieszczone na skałach na końcu zatoki, każdy o innym kształcie i w innej pozycji: jeden zakotwiczony w klifie, drugi na samotnej skale, trzeci dalej, widoczny tylko z niektórych miejsc. Żeby zobaczyć wszystkie, trzeba przejść się po platformie.
Każdy element waży około dziesięciu ton i został wykuty w odlewni Patricio Echeverría w Legazpi, w samym sercu krainy baskijskich kowali. Przewiezienie ich tutaj i zakotwiczenie bezpośrednio w litej skale, w walce z pływami, było sporym wyczynem inżynieryjnym.
Chillida jasno mówił o swoim zamiarze: nie ustawił ich po to, by widz je kontemplował, lecz po to, by czesały wiatr wiejący znad Morza Kantabryjskiego. Posunął się nawet do stwierdzenia, że dzieło nie jest jego, że jest hołdem dla wiatru. To zdanie, które brzmi jak skromność artysty, jest w rzeczywistości instrukcją obsługi.
Zwróć uwagę, co robi tu materiał. Żelazo to najsztywniejsza rzecz, jaka istnieje w rzeźbie, a tu wygina się jak tkanina poruszona podmuchem. Cała twórczość Chillidy krąży wokół tego napięcia między twardością metalu a formami, które sugerują ruch.
Odsłonięty w 1977 roku i znany jako Peine del Viento XV: Chillida pracował nad tą samą ideą przez prawie trzydzieści lat, w długiej serii, a ten grzebień zamknął koło, postawiony w mieście, w którym artysta się urodził. Wstęp wolny i bezpłatny, o każdej porze.
Spacer, który prowadzi do Peine, z drobnym piaskiem, spokojną wodą i ocienionymi ogrodami za plażą. To naturalna droga: dwadzieścia minut po płaskim z centrum, brzegiem zatoki, jeden z najpiękniejszych miejskich spacerów w Hiszpanii.
Posadzkę zaprojektował architekt Luis Peña Ganchegui: schodkową platformę z różowego kamienia, która zdaje się wyrastać ze skały i schodzi ku wodzie nieregularnymi stopniami. To nie jest zwykła nawierzchnia dojścia: to połowa całości, a bez niej rzeźby byłyby nieosiągalne.
W tej platformie są okrągłe otwory wycięte w kamieniu i właśnie tu kryje się to, czego prawie nikt nie rozpoznaje. Pod nimi znajdują się komory połączone z morzem: kiedy nadchodzi fala, woda się spręża i wystrzeliwuje przez te otwory kolumnami piany, z głuchym hukiem.
Innymi słowy, dzieło brzmi i pryska, i robi to samo, bez żadnego mechanizmu. Peña Ganchegui zaprojektował rzeźbę dźwiękową, wykorzystując fizykę miejsca, i ten szczegół zamienia punkt widokowy w doświadczenie fizyczne. Przy spokojnym morzu otwory są tylko dziurami w posadzce.
Dlatego rada co do pory jest odwrotna niż zwykle. Promienny dzień z płaskim morzem daje najlepsze zdjęcie i najgorszą wizytę; szary dzień z rozkołysaną wodą daje odwrotnie. Przy silnym sztormie platformę zamyka się ze względów bezpieczeństwa, więc idealny moment leży pośrodku.
Jak dojść i co połączyć
Peine stoi na końcu promenady wzdłuż zatoki, na jej zachodnim krańcu, jakieś dwadzieścia pięć minut pieszo z centrum, cały czas po płaskim. Do Ondarrety dojeżdża też kilka linii autobusów miejskich, pięć minut pieszo od tego miejsca.
Trasa, która ma sens, prowadzi ze wschodu na zachód: ogrody pałacu Miramar, z najlepszym widokiem na zatokę; pomnik królowej Marii Krystyny u stóp wzgórza; plaża Ondarreta; i Peine na końcu. Przebyty w tej kolejności spacer opowiada, jak zbudowano nowoczesne miasto.
Tuż nad Peine leży plac dolnej stacji kolejki linowo-terenowej na Igueldo, która działa od 1912 roku i wwozi na punkt widokowy, z którego widać całą zatokę z wyspą pośrodku. Połączenie obu rzeczy jest oczywiste i zajmuje pół popołudnia.
Do zdjęcia najlepszy jest zachód słońca: słońce zachodzi dokładnie na wprost, a stal rysuje się na tle wody. To też pora, kiedy jest najwięcej ludzi. Jeśli chcesz kadru bez nikogo, przyjdź wcześnie albo wykorzystaj dzień złej pogody, kiedy zresztą dzieło działa.
Pierwszy przystanek trasy na zachód. Ogrody są bezpłatne, a ze wzgórza widać z jednej strony La Concha, z drugiej Ondarretę, z wyspą Santa Clara naprzeciwko. Prawie nikt tu nie wchodzi: większość omija wzgórze tunelem promenady nadmorskiej.
Działa od 1912 roku i w kilka minut wwozi na punkt widokowy z klasyczną panoramą zatoki. Stoi tuż nad Peine del Viento, więc połączenie obu rzeczy nie wymaga żadnego dodatkowego przejazdu.
Trzy, rozmieszczone na skałach na końcu zatoki, w różnych pozycjach i o różnych kształtach: jedna zakotwiczona w klifie, druga na samotnej skale, trzecia dalej. Żeby zobaczyć wszystkie, trzeba przejść się po platformie, bo z jednego punktu nigdy nie obejmiesz wzrokiem wszystkich trzech.
Kiedy najlepiej go zobaczyć?
Przy wzburzonym morzu. Kamienna platforma ma otwory połączone z komorami pod skałą: kiedy nadchodzi fala, woda wystrzeliwuje przez nie kolumnami piany, z głuchym hukiem. Przy spokojnym morzu tego efektu nie ma. Przy silnym sztormie platformę zamyka się ze względów bezpieczeństwa, więc idealne jest morze rozkołysane, ale nie sztormowe.
Czy wstęp jest bezpłatny?
Tak, to przestrzeń publiczna z wolnym dostępem o każdej porze, bez biletów i bez godzin otwarcia. Jedyne, co może zagrodzić drogę, to zamknięcie ze względów bezpieczeństwa w dni sztormu, kiedy fale przelewają się przez platformę. Wtedy i tak zobaczysz go z górnej promenady, z pewnej odległości.
Kto stworzył Peine del Viento?
Rzeźba jest dziełem Eduarda Chillidy, rodowitego mieszkańca San Sebastián, a otaczający ją schodkowy plac z różowego kamienia zaprojektował architekt Luis Peña Ganchegui. Pracowali razem, a całość odsłonięto w 1977 roku. To Peine del Viento XV: Chillida rozwijał tę samą ideę przez prawie trzydzieści lat, w długiej serii.
Jak dojść z centrum?
Pieszo, jakieś dwadzieścia pięć minut promenadą wzdłuż zatoki, cały czas po płaskim i nad samą wodą, jednym z najpiękniejszych miejskich spacerów w Hiszpanii. Do Ondarrety dojeżdża też kilka linii autobusów miejskich, pięć minut pieszo od tego miejsca. Samochód nie jest potrzebny, a wygodnego parkingu nie ma.
Co jeszcze jest w pobliżu?
Tuż nad nim leży plac dolnej stacji kolejki linowo-terenowej na Igueldo, która od 1912 roku wwozi na punkt widokowy z klasyczną panoramą zatoki. A idąc z centrum, mijasz bezpłatne ogrody pałacu Miramar, najlepszy widok na zatokę bez wchodzenia na górę, i plażę Ondarreta.