Je loopt tussen de bomen van het Retiro, het bos gaat open en daar zie je het: een heel paleis van glas, doorzichtig, weerspiegeld in een vijver met eenden en soms zwarte zwanen. Voor veel mensen is dit het mooiste hoekje van Madrid, en het valt moeilijk om ze tegen te spreken. Wat bijna niemand weet, is dat het niet werd gebouwd als romantische gril of als feestzaal, maar als een gigantische kas om tropische planten te tonen die van de andere kant van de wereld waren gehaald.
Een kas voor een koloniale tentoonstelling
Het Palacio de Cristal werd in 1887 gebouwd door de architect Ricardo Velázquez Bosco voor de Algemene Tentoonstelling van de Filipijnse Eilanden, toen een Spaanse kolonie. Zijn functie was strikt praktisch: de tropische planten die uit de archipel waren meegebracht warm houden, als een kooi van licht voor een geïmporteerde jungle. De vijver, met zijn kleine grot en zijn kunstmatige waterval, diende om de lucht te verkoelen en vochtig te maken.
De inspiratie kwam uit Londen: het Crystal Palace, dat immense paviljoen van ijzer en glas dat schitterde op de grote tentoonstelling van 1851 en dat het in heel Europa in de mode bracht om met glas te bouwen. Half Europa wilde zijn eigen glazen paleis; Madrid liet het zijne op een vijver drijven, en daar wint het nog steeds.
En hier komt het ongemakkelijke deel van zoveel schoonheid. Voor die tentoonstelling van 1887 werden niet alleen planten overgebracht: er werden ook mensen overgebracht, mannen en vrouwen van de eilanden, om ze “tentoon te stellen” terwijl ze in een nagebouwd dorp woonden, als onderdeel van het decor. Een aantal van hen werd ziek door de kou van Madrid en sommigen stierven hier, ontzettend ver van huis. Het is goed om dat te weten als je naar dit gebouw kijkt: achter zulk stralend glas schuilt een behoorlijk duister verhaal.
Wat je er vandaag ziet en wanneer je gaat
Binnen staan vandaag geen planten meer, maar installaties van hedendaagse kunst die om de paar maanden wisselen en die worden geprogrammeerd door het Museo Reina Sofía. Veel ervan spelen met het licht en met de doorzichtigheid van het gebouw zelf, en sommige waren onvergetelijk. De toegang is gratis en je loopt er in tien minuten doorheen.
Leeg of vol, wat echt de moeite waard is, is de architectuur: de koepel van ijzer en glas op een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis, de metalen ribben en het keramiek van Daniel Zuloaga dat de friezen aan de buitenkant versiert, een detail waar bijna niemand op let. En vooral de weerspiegeling: op bepaalde uren vormen het paleis en zijn beeld in het water één enkel glas, gebroken door de lijn van de vijver.
Het beste moment is halverwege de ochtend door de week of aan het eind van de middag: rond het middaguur, en vooral in het weekend, is de trap bij de ingang één doorlopende rij van mensen die foto's maken. In de herfst, met de gele bladeren en de lage mist, is het geheel op zijn mooist. En in de winter, vroeg in de ochtend, met rijp, is er bijna niemand.
Op honderd meter bouwde dezelfde architect het Palacio de Velázquez, van baksteen en keramiek, waar ook gratis tentoonstellingen te zien zijn en waar veel minder mensen langskomen.
Niet te missen
De weerspiegeling in de vijver
Op bepaalde uren vormen het paleis en zijn beeld één enkel glas, gebroken door de lijn van het water.
Het keramiek van Zuloaga
De friezen aan de buitenkant zijn versierd met keramiek van Daniel Zuloaga: bijna niemand let erop.
De installaties van het Reina Sofía
Hedendaagse kunst die om de paar maanden wisselt, met gratis toegang.
Het Palacio de Velázquez
Op honderd meter, van dezelfde architect, van baksteen en keramiek, en met veel minder mensen.
Hoe het in je bezoek aan het Retiro past
Het Palacio de Cristal ligt in de zuidelijke helft van het park, op zo'n tien minuten lopen van het Estanque Grande en de zuilengalerij van Alfons XII. Een goede route gaat naar binnen via de Puerta de Alcalá, loopt omlaag naar de vijver, gaat door naar het Palacio de Cristal en gaat eruit via de Cuesta de Moyano met haar kraampjes met tweedehandsboeken, al aan het begin van de Paseo del Arte.
Vlakbij staat ook het beeld van de Ángel Caído, de Gevallen Engel, een van de heel weinige ter wereld die aan de duivel zijn gewijd, en dat – volgens het bordje in de buurt – op 666 meter boven zeeniveau staat. Het toeval is te mooi om er niet even langs te gaan.
Het hele park was tot 1868 de privétuin van de koningen, en in 2021 riep Unesco het geheel van het Retiro en de Paseo del Prado uit tot werelderfgoed, onder de naam “Landschap van het Licht”. De route “Paseo del Arte en El Retiro” van Viavoy verbindt de drie grote musea met dit park, verteld door een lokale gids in jouw tempo.
Veelgestelde vragen
Waardoor lieten ze zich inspireren voor dit glazen paleis?
Door zijn grote broer in Londen: het Crystal Palace, dat immense paviljoen van ijzer en glas dat schitterde op de grote tentoonstelling van 1851 en dat in heel Europa in de mode bracht om met glas te bouwen. Dit in Madrid is, klein en mooi, een echo van die koorts. Half Europa wilde zijn eigen glazen paleis; wij lieten het op een vijver drijven, en daar blijft het de partij winnen.
Wat werd er precies tentoongesteld op die tentoonstelling?
Hier komt het ongemakkelijke deel van zoveel schoonheid. Op de Tentoonstelling van de Filipijnse Eilanden van 1887 werden niet alleen planten meegebracht: er werden ook mensen meegebracht, mannen en vrouwen van de eilanden, om ze te “tentoonstellen” terwijl ze in een nagebouwd dorp leefden, alsof ze deel van het decor waren. Verschillenden werden ziek van de kou van Madrid en sommigen stierven hier, heel ver van huis. Achter dit zo lichtgevende glas zit een heel donkere geschiedenis.
