Doe op de Plaza de Lavapiés even je ogen dicht en luister: hier klinkt niet één taal. Je hoort het Bengaals van de jongens die een geïmproviseerd potje cricket spelen, het Wolof van twee buren die elkaar groeten, het zangerige Spaans van een oma met haar boodschappenkarretje. Je staat in het hart van de meest diverse wijk van Madrid, waar bewoners van meer dan tachtig nationaliteiten samenleven in een paar huizenblokken, en op het punt vanwaar de hele wijk zich als een waaier naar beneden uitspreidt, richting de rivier.
De wijk van wie aankomt
Eeuwenlang was dit de rand van de stad: de plek waar woonde wie binnen de muren geen plaats had. Ambachtslieden, naaisters, mensen op doorreis. En dat is het nog steeds, alleen komt dat “wie nergens anders past” nu uit Dakar, uit Dhaka, uit Quito of uit Shanghai. De Bengaalse gemeenschap is een van de zichtbaarste – een van de grootste van Spanje –, en dat merk je aan de belwinkels, aan de winkels met stoffen en sari's, aan de curryrestaurants en aan de fruitkramen die tot laat open zijn.
Over de herkomst van de naam valt te twisten. De sappigste legende zegt dat hier de middeleeuwse Joodse wijk lag en dat de Joden zich bij een fontein op dit plein de voeten wasten voordat ze de synagoge binnengingen. Waarschijnlijk is het niet meer dan dat, een mooie legende, maar het beeld blijft hangen: water, voeten, grens. De wijk van wie aankomt.
Er hoort nog een prachtig verhaal bij die Joodse wijk. Er wordt verteld dat Joden die zich tot het christendom bekeerden bij hun doop vaak de naam Manuel kozen, om hun nieuwe geloof te bewijzen; hun kinderen en kleinkinderen werden “manolos” en “manolas” genoemd, en zo zou het archetype zijn ontstaan van de branieachtige Madrileense volksjongen met zijn anjer en zijn bravoure, die je op elk buurtfeest in Madrid tegenkomt. Van Lavapiés tot de bijnaam van de ziel van het echte Madrid zelf.
Waar je op het plein naar kijkt
Eerst de grond: je merkt dat het plein schuin loopt, omdat de hele wijk naar de rivier afdaalt, en daarom lijken al zijn straten naar beneden weg te glippen. Dat voortdurende hoogteverschil is het kenmerk van Lavapiés en maakt dat een wandeling erdoor er steeds anders uitziet, afhankelijk van de richting.
Dan een merkwaardig stedenbouwkundig detail: veel van de bankjes kijken naar de arcaden, niet naar het midden. Hier speelt het leven zich af aan de randen, op de terrassen, in de deuropeningen. Ga even zitten en de wijk vertelt zichzelf.
En ten derde het Teatro Valle-Inclán, het massieve gebouw van rode baksteen dat met iets van een culturele vesting over het plein waakt. Het draagt de naam van don Ramón, de schrijver die het esperpento uitvond, die manier om naar Spanje te kijken als in een lachspiegel op de kermis, en het past perfect in een wijk die altijd iets van straattheater heeft gehad. Tijdens de bouw kwamen resten tevoorschijn van een oude begraafplaats en van huizen uit het Madrid van de Habsburgers: je loopt hier letterlijk over verschillende steden die op elkaar liggen. Vandaag programmeert het hedendaags theater, vaak in meerdere talen.
Deze wijk is al eeuwen een toneel. Al in de 18e eeuw vulde de toneelschrijver Ramón de la Cruz zijn eenakters met de manolos, de majas en de chisperos van deze zelfde straten, en beschreef hij hun ruzies, hun jaloezie en hun feesten. Daarna kwamen de zarzuelas, en ook die bleven hierheen kijken.
Niet te missen
Het Teatro Valle-Inclán
Hedendaags theater, vaak meertalig, op de resten van een oude begraafplaats en van het Madrid van de Habsburgers.
De meer dan 80 nationaliteiten
In één trappenhuis kunnen een Senegalese familie, een gepensioneerde Madrileen en een stel uit Bangladesh samenwonen.
De corralas
Volkshuizen rond een binnenplaats met doorlopende galerijen; die in de Mesón de Paredes is beschermd als monument.
De straatkunst van Embajadores
Reusachtige muurschilderingen die elk jaar veranderen, langs de verkeersader die naar het zuiden afdaalt.
Hoe het in je wandeling door Lavapiés past
Het plein is het precieze middelpunt van de wijk en het beste vertrekpunt. Loop je omhoog, dan ben je in vijf minuten bij de calle de Argumosa, die van de schaduwrijke terrassen, en bij het Cine Doré, de thuisbasis van de Filmoteca Española. Loop je omlaag, dan ben je in vijf minuten bij de Mercado de San Fernando; en als je doorloopt bij La Tabacalera en La Casa Encendida, al aan de zuidgrens.
Mis onderweg twee dingen niet. Het eerste zijn de corralas: gebouwen met een centrale binnenplaats en doorlopende galerijen waar de deuren van alle woningen uitkomen op een gemeenschappelijk balkon. De beroemdste, in de Mesón de Paredes, is beschermd als monument en is vandaag zo goed te zien omdat de huizen ernaast werden afgebroken, waardoor haar binnengevel open en bloot kwam te staan, als een open toneel. Die binnenplaatsen inspireerden zarzuelas die zo populair waren als “La Revoltosa”. En het tweede is de straatkunst van de calle de Embajadores, een as van reusachtige muurschilderingen die van jaar tot jaar veranderen.
De route “Multicultureel Lavapiés” van Viavoy komt over dit plein en door de hele wijk, met een lokale gids die het je vertelt terwijl je loopt, zonder groep, zonder vaste tijden en zonder verbinding. Het is een wandeling bergafwaarts van iets meer dan een uur die je over een hele middag kunt uitrekken.
Veelgestelde vragen
Heeft deze wijk toneelstukken geïnspireerd?
Heel veel. Al in de achttiende eeuw vulde de toneelschrijver Ramón de la Cruz zijn sainetes, die korte, volkse komedies, met de manolos, de majas en de chisperos van deze zelfde straten. Hij beschreef hun ruzies, hun jaloezie en hun feesten met een geweldige gratie. Daarna kwamen de zarzuelas en bleven ze hierheen kijken. Dus dit plein is al eeuwen, helemaal alleen, een toneel: het Madrid van beneden dat zichzelf vertelt.
