Madrid · Wat te zien

La Tabacalera

Een enorm gebouw van edele steen met een immense poort dat niet past bij de huisjes eromheen: dit is de voormalige Koninklijke Tabaksfabriek van Madrid, waar ruim twee eeuwen lang duizenden vrouwen – de beroemde cigarreras – met de hand sigaren rolden en zich eerder organiseerden dan bijna elke andere groep arbeiders in Spanje. Vandaag is een deel ervan een sociaal centrum in zelfbeheer en een kunstruimte, en zodra je door de poort stapt, begrijp je het: de muren zijn van vloer tot plafond bedekt met muurschilderingen, laag over laag, in een explosie van graffiti die zich onophoudelijk vernieuwt.

Van speelkaarten en brandewijn naar sigaren

Het gebouw verrees eind 18e eeuw in opdracht van Karel III, maar niet als tabaksfabriek: het begon als Koninklijke Fabriek van Brandewijn en Speelkaarten. Hier werd sterkedrank gestookt en werden pakken kaarten gemaakt. Pas in 1809, met Jozef Bonaparte op de troon, werd het omgebouwd tot tabaksfabriek, en het begon meteen met zo'n achthonderd cigarreras. Van kaarten en brandewijn naar sigaren, zonder van muren te wisselen.

Wat daarna kwam, is een van de belangrijkste arbeidersgeschiedenissen van Madrid. De cigarreras werden er duizenden, ze werkten in gigantische hallen met hun eigen regels, hun eigen crèche en een ijzeren solidariteit. Ze behoorden tot de eerste georganiseerde arbeidsters van Spanje, vrouwen met een stem in een tijd die die aan geen enkele vrouw gaf.

Toen in de 19e eeuw de rolmachines kwamen die hun banen bedreigden, hielden ze hun mond niet: er waren geruchtmakende protesten en momenten waarop ze de machines te lijf gingen om ze tegen te houden. Meer dan één voorman had respect voor hen, om niet te zeggen dat hij een beetje bang voor hen was. Daarom werden de cigarreras bijna een legende van het arbeiders-Madrid, en ze komen voor in de literatuur en de zarzuela van die tijd.

Het sociale centrum en de muurschilderingen

De fabriek sloot in de 20e eeuw en het gebouw bleef jarenlang onderbenut. In 2010 werd een deel overgedragen aan een zelfbeheerproject van buurtbewoners, en sindsdien werkt het als sociaal centrum met workshops, moestuinen, buurtactiviteiten en vooral straatkunst. Je stapt door de poort en vindt binnenplaatsen en hallen met muurschilderingen van vloer tot plafond die steeds opnieuw worden overgeschilderd: geen twee bezoeken zijn hetzelfde.

Het ruikt naar verf, naar het vocht van een oud gebouw en naar koffie uit een geïmproviseerde bar. Wat zo bijzonder is, is de botsing: een koninklijke fabriek uit de 18e eeuw die het vrijste doek van de wijk is geworden. Ga naar binnen, loop een rondje over de binnenplaatsen, kijk naar de workshops. Niemand zal je iets vragen. Hier is de kunst van wie voorbijkomt.

Een ander deel van het gebouw huisvest tentoonstellingsruimten met een openbaar beheer, die fotografie en hedendaagse kunst programmeren met gratis toegang. Er leven dus twee heel verschillende modellen onder hetzelfde dak, en dat samenleven is een deel van wat de plek interessant maakt.

Een praktische waarschuwing: omdat het een ruimte in zelfbeheer is, wisselen de openingstijden en kunnen sommige delen gesloten zijn, afhankelijk van de activiteit. Het is geen museum: het is een levend gebouw, met de voor- en nadelen die daarbij horen.

Niet te missen

De binnenplaatsen met muurschilderingen

Graffiti van vloer tot plafond, steeds opnieuw overgeschilderd: geen twee bezoeken zijn hetzelfde.

De herinnering aan de cigarreras

Duizenden arbeidsters die zich eerder organiseerden dan bijna elke andere groep arbeiders in Spanje.

De poort uit de 18e eeuw

De gevel van een koninklijke fabriek die begon met brandewijn en speelkaarten, niet met tabak.

De tentoonstellingszalen

Fotografie en hedendaagse kunst met openbaar beheer, met gratis toegang, onder hetzelfde dak.

Hoe het in je wandeling door Lavapiés past

La Tabacalera staat aan de calle Embajadores, de verkeersader die recht naar het zuiden afdaalt en die zelf een openluchtgalerie van straatkunst is. Naar boven ben je in vijf minuten bij de Mercado de San Fernando en de Plaza de Lavapiés; naar beneden bij La Casa Encendida en de ronda. En naar het westen, op tien minuten, ligt de Ribera de Curtidores: op zondagochtend komt de Rastro bijna tot aan de deur.

De ideale zondagscombinatie is precies dat: vroeg in de ochtend de Rastro, halverwege de ochtend La Tabacalera om tussen de muurschilderingen een tandje terug te schakelen, en daarna vermout in La Latina of in de calle de Argumosa. Het is een van de beste gratis uitjes van Madrid.

Wil je de wijk rond het gebouw begrijpen – waarom hier bewoners van meer dan tachtig nationaliteiten samenleven, wat de corralas (volkshuizen met galerijen rond een binnenplaats) waren, waar de naam Lavapiés vandaan komt – dan komt de route “Multicultureel Lavapiés” van Viavoy hier langs, met een lokale gids die het je vertelt terwijl je loopt, in je eigen tempo en zonder verbinding.

Veelgestelde vragen

Is het altijd een tabaksfabriek geweest?

Nou nee, en dat is het merkwaardige. Het werd eind achttiende eeuw gebouwd, in opdracht van Karel III, als Real Fábrica de Aguardientes y Naipes; dat wil zeggen, hier werd drank gedistilleerd en werden speelkaarten gemaakt. Pas in 1809, met Jozef Bonaparte, de broer van Napoleon, op de troon, werd het omgebouwd tot tabaksfabriek… en het begon meteen met zo'n achthonderd cigarreras. Van kaarten en brandewijn naar sigaren, zonder van muren te veranderen.

Is het waar dat de cigarreras in opstand kwamen?

En of. Toen in de negentiende eeuw de rolmachines begonnen aan te komen die hun banen bedreigden, bleven ze niet stil: er waren spraakmakende protesten en zelfs episodes waarin ze de machines te lijf gingen om ze tegen te houden. Menig voorman had respect voor hen, om niet te zeggen dat hij er een beetje bang voor was. Daarom werden de cigarreras uiteindelijk bijna een legende van het arbeiders-Madrid.

Ontdek Madrid en luister in je eigen tempo

La Tabacalera maakt deel uit van onze tour Multicultureel Lavapiés.

Viavoy-app

Andere plekken in Madrid

Manuela Malasaña

Mercado de San Fernando

Mercado de San Miguel

Museo del Prado

Museo Reina Sofía

Museo Thyssen-Bornemisza