Cuenca en de abstracte kunst: de stad die de avant-garde omarmde
Hoe een Castiliaanse provinciehoofdstad het centrum van de Spaanse abstracte kunst werd, en welke musea je moet zien naast het museum dat boven de afgrond hangt.
Het is een van de meest onwaarschijnlijke verhalen uit de Spaanse kunst van de 20e eeuw: in de jaren zestig begon een groep abstracte schilders —slecht gezien door het regime en zonder markt— zich te vestigen in Cuenca, een kleine provinciestad op drie uur van Madrid. Zestig jaar later heeft de stad meer vierkante meters hedendaagse kunst per inwoner dan bijna elke andere stad in Spanje.
De inrichting van het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst, in 1966 door de kunstenaars zelf ontworpen, veranderde de manier waarop in Spanje tentoonstellingen werden ingericht. Het was een provinciehoofdstad die de norm zette.
Hoe de avant-garde in een provinciestad terechtkwam
In het Spanje van de jaren vijftig en zestig was abstracte kunst een ongemakkelijke positie: ze paste niet bij de officiële smaak en had niet genoeg markt om ervan te leven. De schilders van de groep El Paso en hun tijdgenoten werkten met moeite in Madrid en zochten goedkope plekken voor een atelier.
Cuenca bood half verlaten oude huizen in een ontvolkte oude binnenstad, stilte, een buitengewoon landschap en provincieprijzen. Gustavo Torner, geboren in Cuenca, was de verbinding; beetje bij beetje kwamen er anderen, en de stad werd het ontmoetingspunt van een hele generatie.
De beslissende stap zette Fernando Zóbel, een schilder geboren op de Filipijnen die al jaren werk van zijn vrienden kocht en een plek nodig had om het samen te brengen. In 1966 opende hij het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst in de Hangende Huizen, en dat veranderde de schaal van alles.
Chillida, Tàpies, Millares, Saura, Torner, Rueda, Sempere, Oteiza en Zóbel zelf, opgehangen in middeleeuwse huizen die boven de afgrond zweven. Gratis toegang sinds Zóbel het in 1980 aan de Fundación Juan March schonk.
Het gebouw is de helft van het verhaal. Abstracte schilderkunst zien in huizen uit de 14e eeuw die over veertig meter leegte uitsteken, met de ramen op de afgrond, is een ervaring die geen museum in een grote stad kan nabootsen.
Wat het museum echt invloedrijk maakte, was niet de collectie maar hoe die werd ingericht. De kunstenaars zelf —vooral Torner en Gerardo Rueda, met Zóbel— ontwierpen de zalen en speelden met het daglicht, het oude hout van de balken, het wit van de muren en de ramen die op de afgrond uitkijken.
Tegenover het pakhuismuseum van die tijd, met de werken op een rij en de bordjes als enig criterium, werd hier elke zaal bedacht als een ruimte met een eigen ritme: weinig stukken, veel lucht en het gebouw als deel van de inrichting in plaats van alleen de verpakking.
Het resultaat was in het Spanje van 1966 zo nieuw dat het meteen een referentie werd. Een groot deel van de Spaanse museografie van de decennia daarna begrijp je door naar Cuenca te kijken, iets vrij uitzonderlijks voor een klein museum in een provinciehoofdstad.
En daar bleef de stad niet bij. De eerste impuls bracht een netwerk voort dat nog altijd werkt, met meer collecties, stichtingen en tentoonstellingsruimtes dan je bij een plaats van deze omvang zou verwachten.
De andere grote collectie van de stad, in een klooster in de oude bovenstad: hedendaagse kunst, objets trouvés en een zeer opmerkelijke collectie grafisch werk. Minder bekend dan het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst en met een flink kortere rij.
Naast het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst heeft de stad de Fundación Antonio Pérez, gevestigd in een voormalig klooster in de oude bovenstad, met een zeer sterke collectie hedendaagse kunst, objets trouvés en grafisch werk. Het is er meestal een stuk leger en het verdient evenveel aandacht.
Er is ook het Espacio Torner, in de kerk San Pablo, aan de overkant van de Puente de San Pablo, gewijd aan het werk van Gustavo Torner, en het Wetenschapsmuseum, dat weliswaar geen kunst is maar heel goed werkt en de beste keuze is als je met kinderen reist.
Het contrast met het oude hoort bij de aantrekkingskracht. De kathedraal heeft abstracte glas-in-loodramen uit de 20e eeuw, gemaakt in opdracht van hedendaagse kunstenaars die met de stad verbonden zijn, en vroege gotiek zien, verlicht door niet-figuratief glas-in-lood, is een ervaring die geen enkele andere Spaanse kathedraal biedt.
Dat is in de grond het argument van Cuenca: het is geen middeleeuwse stad met een modern museum erin, maar een plek waar het oude en het hedendaagse al zestig jaar vanzelfsprekend naast elkaar leven.
Een groot deel van de glas-in-loodramen is abstract en uit de 20e eeuw, werk van hedendaagse kunstenaars die met de stad verbonden zijn. Vroege gotiek met Anglo-Normandische invloed, verlicht door niet-figuratief glas-in-lood: er is geen andere Spaanse kathedraal waar zoiets gebeurt.
Omdat in de jaren vijftig en zestig een groep Spaanse abstracte schilders, zonder markt en zonder officiële steun, goedkope plekken voor een atelier zocht en hier half verlaten huizen vond in een ontvolkte oude binnenstad, stilte en een buitengewoon landschap. Gustavo Torner, geboren in Cuenca, was de verbinding, en daaruit kwam al het andere voort.
Wie was Fernando Zóbel?
Een schilder geboren op de Filipijnen, uit een Spaanse familie, die al jaren werk kocht van de Spaanse abstracte schilders van zijn generatie en een plek nodig had om het samen te brengen en openbaar te maken. In 1966 opende hij het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst in de Hangende Huizen, en in 1980 schonk hij het aan de Fundación Juan March om het voortbestaan ervan te verzekeren.
Wat is er bijzonder aan de inrichting van het museum?
Dat de kunstenaars zelf haar ontwierpen, spelend met het daglicht, het oude hout van de balken, het wit van de muren en de ramen die op de afgrond uitkijken. Tegenover het pakhuismuseum van die tijd werd hier elke zaal opgevat als een ruimte met een eigen ritme: weinig stukken en veel lucht. Het werd meteen een referentie voor de hele Spaanse museografie.
Welke andere kunstmusea zijn er in Cuenca?
De Fundación Antonio Pérez, in een voormalig klooster in de oude bovenstad, met hedendaagse kunst, objets trouvés en grafisch werk; en het Espacio Torner, in de kerk San Pablo, gewijd aan Gustavo Torner. Beide zijn een stuk minder druk dan het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst en verdienen evenveel aandacht.
Is het Museum voor Spaanse Abstracte Kunst gratis?
Ja, de toegang is gratis sinds Zóbel het museum in 1980 aan de Fundación Juan March schonk. Bovendien is het de enige manier om de Hangende Huizen binnen te gaan en vanuit hun ramen over de afgrond te kijken, dus het loont dubbel. Controleer wel de wekelijkse sluitingsdag voordat je gaat.
Zijn de glas-in-loodramen van de kathedraal oud?
Een groot deel niet: ze zijn uit de 20e eeuw en abstract, gemaakt in opdracht van hedendaagse kunstenaars die met de stad verbonden zijn. Een vroeggotisch interieur met Anglo-Normandische invloed zien, verlicht door niet-figuratief glas-in-lood, is een ervaring die geen enkele andere Spaanse kathedraal biedt, en het vat het karakter van Cuenca goed samen.
Praktische informatie
Het onmisbareMuseum voor Spaanse Abstracte Kunst, in de Hangende Huizen. Gratis toegang.
Het tweedeFundación Antonio Pérez, in een klooster in de oude bovenstad. Een stuk minder druk.
OokEspacio Torner in de kerk San Pablo, en het Wetenschapsmuseum als je met kinderen reist.
BonusDe abstracte glas-in-loodramen van de kathedraal, uit de 20e eeuw en niet-figuratief.
TijdRuim een uur voor het museum voor abstracte kunst; nog een uur voor de Fundación Antonio Pérez.
SluitingsdagenControleer de wekelijkse sluitingsdag van elk museum voordat je je dag indeelt.
Op de kaart
🎧 Met Viavoy
Wandel door Cuenca en luister in je eigen tempo
Download Viavoy en wandel offline door Cuenca, wanneer je wilt.