Het portaal houdt iedereen staande: figuren, wapenschilden, bladeren en schelpen tot op de laatste centimeter uitgehakt, alsof de steen kant was. Het is plateresk, de stijl die de late gotiek mengde met de Italiaanse renaissance en die zo heet omdat het lijkt alsof niet een steenhouwer maar een zilversmid het heeft bewerkt. Het gebouw ontstond begin 16e eeuw als hospitaal voor weeskinderen, op wens van kardinaal Mendoza.
Een hospitaal op een kruisvormige plattegrond
De plattegrond is letterlijk een Grieks kruis, met vier gelijke armen die elkaar in het midden onder een vieringtoren snijden. Dat is geen symboliek om de symboliek: dat schema, overgenomen van de grote Italiaanse renaissancehospitalen, maakte het mogelijk de vier ziekenzalen vanuit één punt in de gaten te houden en de patiënten per categorie te scheiden.
Aan het werk droeg Alonso de Covarrubias bij, dezelfde architect die aan het Alcázar begon, en dat zie je aan de kwaliteit van het steenhouwwerk. De patio en de trap horen eerder bij een paleis dan bij een hospitaal, met bogengalerijen van twee verdiepingen en een monumentaal trappenhuis dat nu de as van het museum vormt.
Dat contrast tussen de zorgfunctie en de architectonische ambitie is typerend voor die tijd: een kardinaal die de machtigste man van Castilië was, ging geen bescheiden hospitaal achterlaten, ook al was het voor wezen.
El Greco in zijn eigen stad
Waar bijna niemand voor komt en wat daarna niemand vergeet, is de El Greco-collectie. Er hangen verschillende werken van hem uit verschillende periodes, waaronder de “Maria-Hemelvaart” uit zijn laatste jaren, en door ze samen te zien kun je volgen hoe zijn stijl zich met de tijd uitrekte en ontstoffelijkte.
Doménikos Theotokópoulos ging in Venetië en Rome in de leer en kwam naar Spanje in de hoop voor Filips II in El Escorial te schilderen. De koning vond zijn werk niet mooi en liet hem buiten spel, en die gesloten deur werd zijn geluk: hij vestigde zich in Toledo, vond klanten bij het kapittel en de plaatselijke adel en vertrok nooit meer.
Het museum heeft daarnaast een opmerkelijke collectie Vlaamse wandtapijten, een archeologische afdeling met Romeinse en Visigotische stukken uit de stad, en keramiek uit Talavera. Het is in feite het meest complete museum van Toledo en, in verhouding tot wat het bewaart, een van de minst bezochte.
Niet te missen
Plateresk portaal
Steen bewerkt als kant. De stijl heet zo omdat het lijkt alsof een zilversmid het heeft bewerkt, niet een steenhouwer.
Plattegrond in de vorm van een Grieks kruis
Vier gelijke armen, zodat de ziekenzalen vanuit één punt in de gaten te houden waren. Het model van het Italiaanse renaissancehospitaal.
Verschillende El Greco's bij elkaar
Werken uit verschillende periodes, waaronder een late Maria-Hemelvaart. Je kunt volgen hoe zijn stijl zich met de jaren uitrekte.
Het meest complete museum
El Greco's, Vlaamse wandtapijten, Romeinse en Visigotische archeologie en keramiek uit Talavera. En een van de minst bezochte.
Hoe het in je bezoek aan Toledo past
Het ligt naast de Plaza de Zocodover, dus bij de toegangspoort tot de oude binnenstad als je van het oosten komt, en op tien minuten naar beneden van de kathedraal. Vrijwel iedereen loopt erlangs en de meesten lopen gewoon door.
Je komt er via de Arco de la Sangre, een van de historische toegangen, en vanaf Zocodover klim je in vijf minuten naar het Alcázar. Die driehoek – Zocodover, Santa Cruz en het Alcázar – werk je het best af bij aankomst of bij vertrek.
Reken op ruim een uur. En controleer vooraf de prijs: het museum wordt beheerd door de regionale overheid en heeft op bepaalde dagen en tijdstippen gereduceerde of gratis toegang, informatie die meestal slechter wordt aangegeven dan zou moeten.
Veelgestelde vragen
Wie was kardinaal Mendoza?
Een van de machtigste mannen die Spanje heeft voortgebracht: ze noemden hem “de derde koning”, omdat Isabella en Ferdinand geen beslissing namen zonder hem te raadplegen. Hij was hun grote raadsman, en toen Granada in 1492 viel, was het zijn kruis dat boven de torens van het Alhambra werd gehesen. Bij zijn dood liet hij bepalen dat zijn fortuin hier zou eindigen, en het was koningin Isabella zelf die erop toezag dat het werk goed werd afgerond. Bijna een koning die ons, in plaats van een paleis, dit naliet.
Waarom belandde El Greco juist in Toledo?
Zijn echte naam was Doménikos Theotokópoulos, en voor hij hier aankwam, had hij zich gevormd in Venetië, in de wereld van Titiaan, en daarna in Rome. Hij kwam naar Spanje met de droom om voor Filips II te schilderen in El Escorial… maar de koning mocht zijn werk niet en liet hem buiten. Die gesloten deur was zijn geluk: in Toledo begrepen de Kerk en de edelen zijn vreemde, gekwelde genie wel, en hier vond hij eindelijk zijn plek. Soms is een enorme afwijzing precies wat je brengt waar je moest zijn.
