Τέσσερις πύργοι στις γωνίες και έντεκα τρούλοι σκεπασμένοι με εφυαλωμένα κεραμίδια σε μπλε, λευκό, πράσινο και κίτρινο, απλωμένοι πάνω από τον Έβρο σαν ένα απίθανο σκηνικό. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους μπαρόκ ναούς της Ισπανίας και το μεγάλο θεομητορικό προσκύνημα της χώρας, και το εσωτερικό του κρύβει μια λεπτομέρεια που εκπλήσσει σχεδόν όλους: δύο από τους τρούλους του τους ζωγράφισε ο Γκόγια.
Ένα κτίριο που χρειάστηκε τρεις αιώνες
Ο σημερινός ναός άρχισε να χτίζεται το 1681 και οι πύργοι ολοκληρώθηκαν μόλις τον 20ό αιώνα, κάτι που εξηγεί γιατί το σύνολο διαβάζεται σαν συσσώρευση. Η κάτοψη είναι τρίκλιτη, με έντεκα τρούλους και έναν κεντρικό πύργο πάνω από τη διασταύρωση, πάνω σε ένα τεράστιο ορθογώνιο που καταλαμβάνει ολόκληρη τη μία πλευρά της πλατείας.
Το κομμάτι-κλειδί του εσωτερικού είναι το Άγιο Παρεκκλήσι (Σάντα Καπίγια), ένας μικρός ναΐσκος από μάρμαρα και μπρούντζο που σχεδίασε ο Βεντούρα Ροδρίγκεθ τον 18ο αιώνα για να στεγάσει την κολόνα. Είναι αρχιτεκτονική μέσα στην αρχιτεκτονική: ένα μικρό και ολοκληρωμένο κτίριο υψωμένο στη μέση του κλίτους, με δικό του τρούλο και δικό του διάκοσμο.
Οι τρούλοι είναι ζωγραφισμένοι με τοιχογραφίες από διάφορους καλλιτέχνες, και δύο από αυτούς είναι του Γκόγια: το «Regina Martyrum» και ένας προγενέστερος, αυτός του «κορέτο» (του μικρού χορού). Τους ζωγράφισε όταν ήταν νέος και Αραγονέζος, και αυτή η παραγγελία ήταν μία από τις πρώτες σημαντικές δουλειές της καριέρας του. Για να τους δεις πρέπει να κοιτάξεις ψηλά και να ψάξεις, γιατί δεν έχουν εμφανή σήμανση.
Οι βόμβες και ο μανδύας
Μέσα στον ναό, κρεμασμένες από μια κολόνα δίπλα στο Άγιο Παρεκκλήσι, υπάρχουν δύο αεροπορικές βόμβες του Εμφυλίου Πολέμου. Έπεσαν πάνω στη βασιλική το 1936 και δεν εξερράγησαν. Η πόλη τις διατήρησε και τις εξέθεσε, και σήμερα βρίσκονται εκεί, σκουριασμένες και με την πινακίδα τους, σε μία από τις πιο παράξενες χειρονομίες που μπορείς να δεις σε ισπανική εκκλησία.
Η κολόνα, ο «πιλάρ» που δίνει το όνομα στον ναό, είναι σκεπασμένη με έναν κεντημένο μανδύα που αλλάζει καθημερινά. Υπάρχει μια εξαίρεση που πολύ λίγοι γνωρίζουν και που αξίζει να σημειώσεις: στις 2, στις 12 και στις 20 κάθε μήνα η κολόνα φαίνεται χωρίς μανδύα, και βλέπεις το σκαλιστό ασημένιο περίβλημά της.
Πίσω από το Άγιο Παρεκκλήσι υπάρχει επιπλέον ένα μικρό άνοιγμα στο μάρμαρο από το οποίο οι πιστοί φιλούν τη βάση της κολόνας, με μια ουρά που προχωράει γρήγορα. Είναι ένα τελετουργικό που επαναλαμβάνεται καθημερινά εδώ και αιώνες και που έχει φθείρει εμφανώς την πέτρα.
Μη χάσεις
Δύο τρούλους τους ζωγράφισε ο Γκόγια
Το «Regina Martyrum» και αυτός του κορέτο. Ήταν μία από τις πρώτες σημαντικές παραγγελίες της καριέρας του και δεν έχουν σήμανση.
Δύο βόμβες που δεν εξερράγησαν
Έπεσαν πάνω στον ναό το 1936. Η πόλη τις διατήρησε και σήμερα κρέμονται μέσα, σκουριασμένες και με την πινακίδα τους.
Στις 2, στις 12 και στις 20
Είναι οι μόνες μέρες που η κολόνα φαίνεται χωρίς τον κεντημένο μανδύα που τη σκεπάζει τον υπόλοιπο χρόνο.
Το Άγιο Παρεκκλήσι του Βεντούρα Ροδρίγκεθ
Ένας ολοκληρωμένος ναΐσκος από μάρμαρα και μπρούντζο υψωμένος μέσα στο κλίτος: αρχιτεκτονική μέσα στην αρχιτεκτονική.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Σαραγόσα
Δεσπόζει στην Πλατεία του Πιλάρ, μία από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης, δίπλα στη Λόνχα, στο Δημαρχείο και, στην αντίθετη άκρη, στη Λα Σέο. Όλο το σύνολο το γυρίζεις χωρίς να βγεις από την πλατεία.
Η είσοδος στον ναό είναι ελεύθερη. Αυτό που πληρώνεται χωριστά είναι το μουσείο και, κυρίως, η ανάβαση με ασανσέρ σε έναν από τους πύργους, που δίνει την καλύτερη θέα από ψηλά στην πλατεία, στον Έβρο και στη Γέφυρα της Πέτρας.
Υπολόγισε σαράντα λεπτά μέσα και άλλα δεκαπέντε με τον πύργο. Και αν το ταξίδι συμπέσει με τις Γιορτές του Πιλάρ, τον Οκτώβριο, η πλατεία γίνεται κάτι άλλο: η Προσφορά Λουλουδιών της 12ης ορθώνει έναν φυτικό μανδύα πολλών ορόφων μπροστά στη βασιλική.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι αλήθεια αυτό με τις βόμβες που δεν εξερράγησαν;
Απολύτως αλήθεια, και μπορείς ακόμη να τις δεις κρεμασμένες μέσα. Ήταν στις 3 Αυγούστου 1936, εν μέσω Εμφυλίου Πολέμου: ένα αεροπλάνο έριξε αρκετές βόμβες πάνω στη βασιλική γεμάτη κόσμο και καμία δεν έσκασε. Για πολλούς πιστούς ήταν θαύμα της Παναγίας, κι έτσι το διηγούνται. Άλλοι λένε ότι οι εργάτες που τις κατασκεύαζαν, αντίθετοι στον πόλεμο, τις σαμπόταραν γεμίζοντάς τες με άμμο. Ποτέ δεν μάθαμε με βεβαιότητα. Όπως κι αν έχει, εκεί είναι ακόμη οι δύο τους, βουβές, σαν τον τρόμο που δεν πρόλαβε να συμβεί.
Μπορεί κανείς να δει την κολόνα χωρίς τον μανδύα;
Ναι, αλλά μόνο τρεις μέρες τον μήνα: στις 2, στις 12 και στις 20. Τον υπόλοιπο καιρό η εικόνα είναι ντυμένη με έναν μανδύα που αλλάζει σχεδόν κάθε μέρα, και υπάρχουν εκατοντάδες, κεντημένοι και δωρισμένοι μέσα στους αιώνες. Εκείνες όμως τις τρεις μέρες την αφήνουν ακάλυπτη και φαίνεται η σκαλιστή ασημένια θήκη της κολόνας. Και υπάρχει μια λεπτομέρεια που εμένα με συγκινεί: πίσω από το Ιερό Παρεκκλήσι υπάρχει ένα οβάλ άνοιγμα της κολόνας που ο κόσμος φιλάει εδώ και αιώνες, και από τόσα χείλη η πέτρα είναι φθαρμένη και γυαλισμένη. Εκατομμύρια φιλιά το κάνουν αυτό.
Είναι αλήθεια ότι ο Γκόγια θύμωσε όταν ζωγράφιζε εδώ;
Και πολύ μάλιστα. Όταν ήταν πια ζωγράφος με όνομα, του ανέθεσαν τον μεγάλο θόλο του Regina Martyrum, κι εκεί άναψε η σπίθα. Στο κάπιτουλο οι προσχεδιασμοί του φάνηκαν λίγο απρεπείς, και από πάνω έβαλαν να τον επιβλέπει ο ίδιος του ο κουνιάδος, ο ζωγράφος Φρανθίσκο Μπαγέου. Ο Γκόγια, περήφανος όσο κανείς, ένιωσε ότι του φέρονταν σαν σε μαθητευόμενο και κόντεψε να τα παρατήσει αφήνοντας το έργο στη μέση. Το τελείωσε με το ζόρι και έφυγε από τη Σαραγόσα πληγωμένος. Ο χαρακτήρας του φάνηκε από πολύ νωρίς.
