Στη Σαραγόσα τη λένε τρίτο καθεδρικό, και δεν είναι τρυφερή υπερβολή: σε μέγεθος, σε ποιότητα και σε όσα φυλάει μέσα, αυτός ο ναός της συνοικίας Ελ Γκάντσο στέκεται στο ίδιο επίπεδο με το Πιλάρ και τη Λα Σέο. Ο οκταγωνικός πύργος του, μουδέχαρ και από τούβλο, έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, και μέσα υπάρχει ένα κεντρικό ρετάμπλο (γλυπτό τέμπλο του ιερού) από τα καλύτερα της ισπανικής Αναγέννησης.
Ένας πύργος μιναρές σε μια συνοικία έξω από τα τείχη
Ο πύργος είναι του 14ου αιώνα, οκταγωνικός, από τούβλο, με ανάγλυφο γεωμετρικό διάκοσμο που καλύπτει όλο τον κορμό και μια εσωτερική δομή από δύο ομόκεντρους κορμούς με τη σκάλα ανάμεσά τους. Αυτό το σχήμα —πύργος μέσα σε πύργο— έρχεται κατευθείαν από τους μιναρέδες των Αλμοχάδων.
Είναι μία από τις κορυφές του αραγονικού μουδέχαρ, που έχει ανακηρυχθεί στο σύνολό του Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, και το αξιοσημείωτο είναι πού βρίσκεται: όχι σε έναν ναό με βασιλική ή αριστοκρατική χορηγία αλλά στην εκκλησία μιας συνοικίας τεχνιτών, έξω από το ρωμαϊκό τείχος.
Αυτό σημαίνει ότι τον έχτισε μια ενορία χωρίς μεγάλα έσοδα, με το φθηνότερο διαθέσιμο υλικό και με ντόπια εργατικά χέρια ανδαλουσιανής παράδοσης. Το αραγονικό μουδέχαρ είναι, σε μεγάλο βαθμό, αρχιτεκτονική εξαιρετικής ποιότητας φτιαγμένη με μέτριο προϋπολογισμό.
Το ρετάμπλο του Νταμιάν Φορμέντ
Το κεντρικό ρετάμπλο είναι έργο του Νταμιάν Φορμέντ, του σημαντικότερου γλύπτη της αραγονικής Αναγέννησης, και σκαλίστηκε σε πολύχρωμο ξύλο στις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα. Καταλαμβάνει ολόκληρη την αψίδα με σκηνές από τη ζωή της Παναγίας και του Αποστόλου Παύλου, διατεταγμένες σε κάθετες στήλες και ορόφους.
Ο Φορμέντ δούλεψε επίσης στο κεντρικό ρετάμπλο του Πιλάρ και σε εκείνο του καθεδρικού της Ουέσκα, και το ύφος του συνδυάζει τη γοτθική δομή από στήλες και μικρά θόλωτα στέγαστρα με μορφές ήδη πλήρως αναγεννησιακές, με ιταλική ανατομία και κίνηση. Το ενδιαφέρον είναι να δεις αυτή τη διασταύρωση σε ένα μόνο έργο.
Το υπόλοιπο εσωτερικό διατηρεί φλαμανδικές ταπισερί, πλαϊνά παρεκκλήσια από διάφορες εποχές και μια ξύλινη οροφή μουδέχαρ σε ορισμένα τμήματα. Είναι ναός πολύ πλουσιότερος απ' ό,τι θα έκανε να υποθέσεις η θέση του σε μια λαϊκή συνοικία.
Μη χάσεις
Ο τρίτος καθεδρικός
Σε μέγεθος και ποιότητα στέκεται στο επίπεδο του Πιλάρ και της Λα Σέο, παρότι είναι η εκκλησία μιας συνοικίας τεχνιτών.
Πύργος μέσα σε πύργο
Δύο ομόκεντροι οκταγωνικοί κορμοί με τη σκάλα ανάμεσά τους, σχήμα κληρονομημένο από τους μιναρέδες των Αλμοχάδων.
Το ρετάμπλο του Φορμέντ
Γοτθική δομή από στήλες και θόλωτα στέγαστρα με μορφές ήδη αναγεννησιακές. Η διασταύρωση των δύο γλωσσών σε ένα μόνο έργο.
Ποιότητα με μέτριο προϋπολογισμό
Τον έχτισε μια ενορία χωρίς μεγάλα έσοδα, με τούβλο και ντόπια εργατικά χέρια ανδαλουσιανής παράδοσης.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Σαραγόσα
Βρίσκεται στη συνοικία Ελ Γκάντσο, δυτικά της παλιάς πόλης, δέκα λεπτά από την Πλατεία του Πιλάρ και κοντά στην Κεντρική Αγορά. Είναι μια λαϊκή συνοικία, πολύ πολυπολιτισμική και με ελάχιστη τουριστική παρουσία.
Το ωράριο επίσκεψης είναι περιορισμένο και εξαρτάται από τις λειτουργίες, οπότε καλό είναι να το ελέγξεις πριν πας: είναι εύκολο να τη βρεις κλειστή. Ο πύργος φαίνεται από τον δρόμο οποιαδήποτε ώρα και αξίζει να κάνεις τον γύρο του.
Μαζί με την εκκλησία της Μαγδαλένα, στην αντίθετη άκρη της παλιάς πόλης, σχηματίζει το ζευγάρι των πύργων μουδέχαρ που δεν πρέπει να χάσεις στην πόλη. Μόνο αυτός του Σαν Πάμπλο είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, και οι δύο περνούν αρκετά απαρατήρητοι.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος ήταν αυτός ο Νταμιάν Φορμέντ του ρετάμπλο;
Το μεγάλο όνομα της γλυπτικής της εποχής του σε αυτά τα μέρη. Ο Νταμιάν Φορμέντ, με καταγωγή από τη Βαλένθια, θριάμβευσε στην Αραγονία των αρχών του 16ου αιώνα και άφησε ρετάμπλο που είναι αληθινά βουνά από σκαλιστές μορφές. Αν αυτό σε εντυπωσιάζει, να ξέρεις ότι δικά του είναι επίσης τα μεγάλα αλαβάστρινα ρετάμπλο της βασιλικής του Πιλάρ, εδώ δίπλα, και του καθεδρικού της Ουέσκα, εκτός από τη δουλειά του στο μοναστήρι του Πομπλέτ. Ένας καλλιτέχνης που δούλευε τον αλάβαστρο και το ξύλο σαν να ήταν κερί. Το να τον έχει αυτή η γειτονιά είναι τεράστια πολυτέλεια.
Από πότε είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς;
Εδώ και μερικές δεκαετίες πια, και δεν είναι μόνη. Η UNESCO ανακήρυξε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το αραγονικό μουδέχαρ το 1986, ξεκινώντας από τα μνημεία του Τερουέλ, και το 2001 διεύρυνε τον κατάλογο για να συμπεριλάβει τη Σαραγόσα: αυτόν τον πύργο του Σαν Πάμπλο, τον τρούλο και την Παρροκιέτα της Λα Σέο που είδες στην αρχή, και το παλάτι της Αλχαφερία. Άρα δεν είναι ένα μεμονωμένο κόσμημα, αλλά μέρος ενός θησαυρού μοιρασμένου σε όλη την Αραγονία και αναγνωρισμένου από ολόκληρο τον κόσμο. Και τον έχεις, για δες, στην πιο ταπεινή γειτονιά.
Πώς μπόρεσε μια ταπεινή γειτονιά να υψώσει τέτοιον πύργο;
Εκεί βρίσκεται το ωραίο της ιστορίας. Αυτό το προάστιο, έξω από τα τείχη, γέμισε τεχνίτες και μια δυνατή αγορά, και όλος αυτός ο εργατικός κόσμος, οργανωμένος στις συντεχνίες του, ήταν πολύ πιο εύπορος απ' όσο φαινόταν. Η ενορία μεγάλωσε μαζί τους και, αιώνα με τον αιώνα, έριχνε εκείνα τα χρήματα στην εκκλησία της: τον πύργο, το ρετάμπλο, τις ταπισερί. Γι' αυτό η φτωχή γειτονιά κατέληξε με έναν «καθεδρικό» που θα ζήλευε το κέντρο. Δεν τον πλήρωσε ούτε βασιλιάς ούτε επίσκοπος: τον πλήρωσε, λίγο λίγο, μια ολόκληρη γειτονιά από πολυάσχολα χέρια.
