Op deze kades wachtten eind maart 1939 duizenden republikeinen dagenlang op een schip dat hen in ballingschap zou brengen. Er kwam er maar één: de Stanbrook, een oude Engelse kolenboot waarvan de kapitein besloot zijn orders te negeren en iedereen aan boord te nemen die erop paste. Het is het hardste en het mooiste verhaal van de stad.
De laatste stad die viel
Alicante was de laatste grote stad van de Republiek die viel. Terwijl de rest van Spanje al bezet was, werd hier nog weerstand geboden, en naar deze haven vluchtte iedereen die op de vlucht was: ze kwamen uit half Spanje, met alleen wat ze aanhadden, met kinderen op de arm, in de hoop aan boord te gaan voordat de troepen er waren.
Maar de schepen kwamen niet. De mogendheden die een evacuatie hadden kunnen organiseren, deden het niet, en duizenden mensen verdrongen zich dagenlang op deze kades, zonder te eten, zonder te slapen, starend naar de horizon in afwachting van een zeil.
Op 28 maart verscheen de Stanbrook, een Britse kolenboot. De kapitein, de Welshman Archibald Dickson, besloot ondanks de orders iedereen mee te nemen die hij kon. Hij voer die nacht uit met 2.638 mensen, opeengepakt tot in het kolenruim, het schip zo diep in het water dat het leek te gaan zinken.
Wie achterbleef, en de kapitein
Het was het laatste schip dat wist te vertrekken. Wie aan land achterbleef, tienduizenden mensen, werd opgepakt en naar geïmproviseerde kampen gebracht. Het meest beruchte lag aan de rand van de stad, onder een paar amandelbomen, waar ze wekenlang in de open lucht honger en dorst leden.
Dat kamp ging de literatuur in dankzij Max Aub, die er een roman aan wijdde met precies die titel: Campo de los almendros, het amandelveld. In de bladzijden zitten de honger, de angst en de waardigheid van mensen die vastzaten aan de poort van een zee die ze nooit zijn overgestoken.
De Stanbrook bereikte Oran, in het toen Franse Algerije, maar daar eindigde de odyssee niet: de autoriteiten lieten de passagiers niet van boord gaan en hielden hen bijna een maand opeengepakt op het schip, in de haven, met honger en hitte, in het zicht van een land waar ze geen voet op mochten zetten.
En er is een detail dat het verhaal afsluit. Dickson kwam maanden later om, toen zijn schip met de hele bemanning door een onderzeeboot tot zinken werd gebracht. Toen het nieuws de kampen van de ballingen bereikte, hielden de vluchtelingen die hij had gered een minuut stilte voor hem.
Niet te missen
2.638 mensen op een kolenboot
De Stanbrook voer op 28 maart 1939 uit, zo zwaar beladen dat het leek te gaan zinken. Het was de laatste.
De kapitein negeerde zijn orders
Archibald Dickson, een Welshman, besloot ondanks de orders iedereen mee te nemen die erop paste.
Het Campo de los almendros
Wie aan land achterbleef, werd opeengepakt onder een paar amandelbomen: het amandelveld. Max Aub wijdde er een roman aan.
Een minuut stilte
Dickson kwam maanden later om, getorpedeerd. De vluchtelingen die hij had gered, hielden die voor hem.
Hoe het in je bezoek aan Alicante past
De kade ligt in de haven, in het verlengde van de Explanada, en is vandaag een havengebied dat volop in gebruik is. Er staat een gedenkteken dat aan de gebeurtenis herinnert, al duurde het decennia voordat het er kwam.
Het is een stop van vijf minuten, zonder iets monumentaals om te zien: wat er is, is een stuk kalm water. De waarde zit precies in dat contrast tussen de alledaagsheid van wat je ziet en de omvang van wat er gebeurde.
Het vult twee andere plekken in de stad aan die aan hetzelfde verhaal verbonden zijn: de Plaza del 25 de Mayo en de Mercado Central, de plekken van het bombardement van 1938, en de arena voor stierengevechten, die ook dienstdeed als gevangenkamp.
Veelgestelde vragen
Waarheen bracht de Stanbrook al die mensen?
Naar Oran, aan de kust van Algerije, dat toen Frans was. Maar de odyssee eindigde niet bij het vertrek. Bij aankomst lieten de autoriteiten hen niet van boord: die tweeduizend en nog wat mensen zaten bijna een maand opeengepakt op het schip, in de haven van Oran, met honger en hitte in het zicht van een land dat ze niet mochten betreden. Daarna werden velen naar werkkampen in de woestijn gestuurd. De vlucht naar de vrijheid was voor hen een andere vorm van opsluiting.
Heeft iemand verteld wat er in dat kamp is meegemaakt?
Ja, en daarom is het niet vergeten. Dat gevangenkamp onder de amandelbomen bleef voor altijd in de literatuur dankzij de schrijver Max Aub, die er een roman aan wijdde met precies die titel, “Campo de los almendros”. In zijn bladzijden liet hij de honger, de angst en de waardigheid achter van de mensen die aan de poorten van de ballingschap vastzaten. Het is zo'n boek waardoor je van binnenuit begrijpt wat je hier niet meer ziet. Als je ooit een blik op die dagen wilt werpen, lees het.
Waarom verdrongen ze zich hier en vluchtten ze niet ergens anders?
Omdat Alicante de laatste grote stad was die viel. Terwijl de rest van Spanje al bezet was, bleef de Republiek hier weerstand bieden, en hierheen rende iedereen die vluchtte. Het waren de Italiaanse troepen van Franco die haar kwamen innemen, nog maar een paar dagen voordat de oorlog officieel als beëindigd werd verklaard. Daarom was deze kade bijna de laatste vrije hoek van de hele oorlog.
