Arabische baden uit de 11e eeuw, eeuwen ouder dan het Alhambra, verstopt in een huis aan de Carrera del Darro. Je gaat naar binnen, je ogen hebben even nodig om aan het halfduister te wennen en dan zie je het plafond: doorboord met tientallen lichtopeningen in de vorm van een achtpuntige ster, waardoor het licht in dunne bundels op de stoom viel. Het zijn een van de best bewaarde islamitische baden van Spanje en de toegang kost bijna niets.
Ouder dan het Alhambra
El Bañuelo stamt uit de 11e eeuw, uit de tijd van de Ziriden, de Berberse dynastie die het islamitische Granada stichtte en de hoofdstad hierheen verplaatste vanuit het oude Medina Elvira. Dat betekent dat het zo'n tweehonderd jaar ouder is dan het Alhambra: toen het werd gebouwd, stond er op de heuvel tegenover nog niet eens een Nasridische vesting.
De echte naam was Hammam al-Yawza, het Bad van de Notenboom, naar een boom die ernaast groeide. “Bañuelo”, het badje, is het liefkozende verkleinwoord dat de inwoners van Granada het gaven en dat uiteindelijk bleef hangen.
Het verwarmingssysteem is van de Romeinen geërfd: onder de vloer zit een holle ruimte – een hypocaustum – waardoor de hete lucht van een oven circuleerde, en een ketel verwarmde het water en maakte de stoom. De drie zalen volgen de klassieke volgorde: koud, lauw en heet, in die volgorde doorlopen.
Een museum van gestolen zuilen
Kijk naar de kapitelen. Ze zijn niet eenvormig: er zitten Romeinse, Visigotische en kalifale stukken tussen, allemaal hergebruikt uit oudere gebouwen en hier bij elkaar gezet. Het is een vaste praktijk in de middeleeuwse architectuur – gebruiken wat er al was – en in dit geval maakt het van de zaal een kleine catalogus van duizend jaar bouwbeeldhouwkunst.
De lichtopeningen in de vorm van een achtpuntige ster in het gewelfde plafond zijn het meest gefotografeerde onderdeel en ook het meest functionele: ze lieten licht binnen zonder de stoom te laten ontsnappen, en ze konden met glas of met stoppen worden afgedekt om de temperatuur te regelen. Het licht dat in bundels op de hete stoom viel, was precies het beoogde effect.
Het bad was niet alleen hygiëne. Het was een centrale sociale ruimte in de islamitische stad: je ging erheen om te praten, om zaken te sluiten, om het buurtleven te leven, met aparte tijden voor mannen en vrouwen. Granada had op een gegeven moment enkele tientallen hammams, en van bijna allemaal is niets meer over.
Niet te missen
Ouder dan het Alhambra
11e eeuw, uit de tijd van de Ziriden: tweehonderd jaar voordat de vesting aan de overkant bestond.
De sterren in het plafond
Achthoekige lichtopeningen die licht binnenlieten zonder de stoom te laten ontsnappen. Regelbaar met stoppen.
Hergebruikte kapitelen
Romeins, Visigotisch en kalifaal door elkaar. Duizend jaar beeldhouwkunst in dezelfde zaal.
De combikaart voor de Moorse monumenten
Geldig voor El Bañuelo, de Casa de Zafra, Dar al-Horra en de Corral del Carbón. De beste prijs-kwaliteitverhouding van Granada.
Hoe het past in je bezoek aan Granada
Het ligt aan de Carrera del Darro, de straat die de rivier volgt aan de voet van de Albaicín en die een van de mooiste wandelingen van Spanje is. In diezelfde straat liggen de Casa de Zafra, een Nasridisch huis dat je kunt bezoeken, en het Archeologisch Museum, en aan het eind komt ze uit op de Paseo de los Tristes.
De toegang is een van de goedkoopste van de stad en zit meestal in de combikaart van de gemeente voor de Moorse monumenten, samen met de Casa de Zafra, het Palacio de Dar al-Horra en de Corral del Carbón. Die combikaart is veruit de beste prijs-kwaliteitverhouding van Granada.
Het bezoek is kort – vijftien of twintig minuten – maar doe het niet gehaast: het is een kleine, schemerige ruimte, en wat je hier moet doen is stil blijven staan en naar het plafond kijken tot je ogen eraan gewend zijn.
Veelgestelde vragen
Waarom heet het 'el Bañuelo'?
Het is een liefkozend 'badje', het verkleinwoord waarmee de Granadinos het voorgoed doopten. Maar zijn oude naam was een andere, mooiere: Baño del Nogal, Hammam al-Yawza, omdat er naast een grote notenboom groeide. En het is geen gewoon badhuis: het geldt als een van de best bewaarde van heel Spanje, een van de zeer weinige die bijna intact tot vandaag zijn gekomen. Een kleintje, ja, maar een kampioen in overleven.
Hoe werd dit alles verwarmd?
Met een truc die van de Romeinen werd geërfd. Onder de vloer waarop je loopt lag een holle ruimte waar de hete lucht van een oven doorheen stroomde, en een grote ketel verwarmde het water en liet de stoom los die de zalen vulde. De vloer was zo heet dat men op houten slippers liep om zich niet te verbranden. Niet één buis te zien: pure warmte-techniek, verborgen onder je voeten, die al duizend jaar in stilte werkt.
Waarom wilden ze iets zo moois slopen?
Omdat de Arabische baden na de verovering in ongenade vielen. De christelijke autoriteiten bekeken ze met groot wantrouwen: ze beschouwden ze als plaatsen van zonde en, erger nog, als plekken waar de overwonnenen heimelijk konden samenkomen. Veel hammams van Granada werden gesloten of zonder pardon gesloopt, zelfs beschuldigd van onzedelijkheid. Dat dit exemplaar heel tot bij ons is gekomen, grenst aan louter gelukkig toeval.
