Je gaat naar binnen in de verwachting een kerk te zien en je vindt een bos. Torenhoge achthoekige zuilen, ver uit elkaar, dragen een ruimte van een breedte die in de Europese gotiek haar gelijke niet kent: hier geen schemer en geen overdaad, hier is licht en lucht. Santa Maria del Mar werd gebouwd tussen 1329 en 1384, een ongewoon korte periode, en die snelheid verklaart haar volstrekte eenheid van stijl. De wijk bouwde haar zelf, en de sjouwers van de haven droegen de stenen op hun schouders van Montjuïc hierheen.
De kerk die de havenarbeiders bouwden
Ze werd betaald door de kooplieden, de reders en de gilden van la Ribera, de havenwijk die in de 14e eeuw de economische motor van de Kroon van Aragón was. Maar wie haar met de hand bouwden, waren voor een groot deel de bastaixos, de havensjouwers, die de natuurstenen blokken op hun schouders van de steengroeve op Montjuïc naar de bouwplaats droegen.
De stad is dat niet vergeten. Kijk naar de bronzen deuren van het hoofdportaal en naar de steen van de gevel: die mannen staan er uitgehouwen, gebogen onder het gewicht van een blok. Dat een meesterwerk van de Europese gotiek op zijn deur de arbeiders vereeuwigt die het bouwden, en niet alleen wie ervoor betaalde, is uiterst zeldzaam.
Het ontwerp werd ondertekend door Berenguer de Montagut en Ramon Despuig, bouwmeesters, geen bisschoppen of edelen. De technische sleutel zit in de afstand tussen de zuilen: dertien meter, de grootste overspanning van de hele Europese gotiek, wat het interieur opent en het gevoel van een smal schip wegneemt. Het is een gedurfde constructieve keuze die zeven eeuwen later nog overeind staat.
Elf dagen brand
In juli 1936, bij het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog, werd de basiliek in brand gestoken en brandde ze elf dagen lang. Het koor, het barokke hoofdaltaar, de retabels en het archief gingen verloren. Het was een enorme verwoesting, en toch had ze een paradoxaal gevolg: het vuur nam alle latere toevoegingen mee en legde de kale gotische steen bloot.
Het interieur dat nu zo veel indruk maakt – sober, strak, zonder verguldsel – is voor een groot deel het resultaat van die brand. Kijk omhoog: de donkere vlekken op de gewelven en op sommige zuilen zijn de littekens van het vuur, en er is besloten ze niet schoon te maken.
Het roosvenster was daarentegen al eerder verloren gegaan: het origineel stortte in bij de aardbeving van 1428 en wat je ziet, is de vervanging uit de 15e eeuw. En mis binnen het moderne glas-in-loodraam niet dat aan het voetbal is gewijd, in de kapel van het Allerheiligste: er staan een bal en een wapen van Barça op, aangebracht bij een restauratie halverwege de 20e eeuw.
Niet te missen
De bastaixos op de deur
De havensjouwers, in brons gegoten terwijl ze een steenblok dragen. De bouwers, niet de beschermheren.
Dertien meter tussen de zuilen
De grootste overspanning van de Europese gotiek. Vandaar het gevoel van een bos en van lucht.
De littekens van 1936
Ze brandde elf dagen. De donkere vlekken op de gewelven werden met opzet niet schoongemaakt.
De klim naar de dakterrassen
Betaalde rondleiding, met reservering: je loopt over de gewelven met de Born en de zee voor je.
Hoe het past in je bezoek aan Barcelona
Ze staat in het hart van de Born. Vlak ernaast ligt het Fossar de les Moreres, op een minuut de Passeig del Born, op drie El Born Centre de Cultura i Memòria en op vijf het Museu Picasso via de Carrer de Montcada.
De kerk is tijdens de openingstijden voor de eredienst vrij toegankelijk. Er is daarnaast een rondleiding met een klim naar de dakterrassen, waarvoor je betaalt en moet reserveren: van boven zie je de hele Born en de zee, en je loopt letterlijk over de gewelven. Het is een van de beste ervaringen van de stad en nog altijd weinig bekend.
En een serieus advies: ga laat in de middag naar binnen, als de lage zon door het roosvenster valt. Het licht valt op de zuilen en het effect van een bos wordt duidelijk. Rond het middaguur, met het licht recht van boven, lijkt het een andere kerk.
Veelgestelde vragen
Wie ontwierp de basiliek?
De man die alles bedacht was de bouwmeester Berenguer de Montagut, geholpen door Ramon Despuig. Het waren geen edelen of bisschoppen, maar technici, hoofdsteenhouwers, en toch ondertekenden ze een van de hoogtepunten van de Europese gotiek. Dat hun namen zes eeuwen later tot ons zijn gekomen, zegt al veel over de sporen die ze in de steen achterlieten.
Herinnert ze zich de mannen die haar bouwden?
Ja, en op een manier die je nu meteen kunt zien: let op de bronzen deuren en op de steen van het portaal, waar die mannen gebogen onder het gewicht van een blok zijn uitgebeiteld. De stad wilde hen voor altijd gegraveerd laten staan op de gevel van wat ze hielpen oprichten. Het is niet gebruikelijk dat een gotische kerk hulde brengt aan haar arbeiders, en deze doet het in de allereerste deur.
Waarom noemen ze haar kathedraal als ze dat niet is?
Goed opgemerkt, want technisch is ze het niet. De kathedraal van Barcelona is La Seu, daarboven in de Gotische wijk; dit is een basiliek. “De kathedraal van de zee” is een bijnaam, en hij werd wereldberoemd door de roman van Ildefonso Falcones uit 2006, een bestseller die half Europa in de rij liet staan voor deze deur. De titel staat haar zo goed dat bijna niemand haar nog anders noemt.
