Küçüktür, küçük bir bahçenin ortasında kırmızımsı tuğladan neredeyse bir küp; Toledo'da hâlâ ayakta duran en eski yapıdır. Duvarındaki bir yazıt, neredeyse inanılmaz olan tarihi verir: 999 yılı. Birbirini kesen at nalı kemerlerinde ve çapraz düzende dizilmiş tuğla panolarında, sonradan büyük Endülüs mimarisi olacak şeyin bütün sözcük dağarcığı minyatür olarak zaten vardır.
Dokuz tonoz, hiçbiri aynı değil
Plan, dört sütunla dokuz bölmeye ayrılmış, kenarı ancak sekiz metre olan bir karedir; küçük mahalle camilerinin klasik şeması. Olağanüstü olan yukarıdadır: dokuz bölmenin her biri farklı bir kaburgalı tonozla örtülüdür ve tek biri bile tekrar etmez.
Bu repertuvar dekoratif bir kapris değil, neredeyse bir katalogdur. Kaburgaları ortada kesişmeyen çapraz kaburgalı tonozlar, ilk kez Córdoba Camii'nde görülen bir Endülüs icadıdır ve burada, yaklaşık otuz beş yıl sonra, çok küçük bir mekânda dokuz farklı çeşitlemeyle açılır.
Onları taşıyan sütunlar daha önceki Vizigot yapılarından yeniden kullanılmıştır ve başlıkları farklı kökenlerdendir. Dış bahçe kazılırken bir Roma yolu ortaya çıktı: burası Toletum diye anılırken şehre giren yollardan biri. Yirmi metrekarede üç tarihî katman.
İnziva şapeline dönüşen cami
Toledo 1085'te Hristiyanların eline geçince yapı bir inziva şapeline (ermita) dönüştürüldü ve doğu yanına, Endülüs geleneğinde çalışan aynı zanaatkârların yaptığı at nalı kemerli bir Mudéjar apsis eklendi. İki bölüm arasındaki dikiş içeriden mükemmel biçimde görülür.
Sonuç, iki dinin hiç gizlemeden aynı çatıyı paylaştığı ve Hristiyan ekinin Müslüman yapıyla aynı biçim diliyle yapıldığı bir binadır. Mudéjar'ın bir taklit değil, zanaatın bir sürekliliği olduğu pek az yerde bu kadar açık görülür.
Adın efsanesi Toledo'da hep anlatılandır: VI. Alfonso şehre girerken kralın atı tam burada diz çöktü ve ilerlemek istemedi. Duvarı kazdılar ve, söylendiğine göre, üç yüzyıldır duvarın ardında yanan bir kandille birlikte bir İsa tasviri buldular. Cristo de la Luz (“Işığın İsa'sı”) adı buradan gelir.
Kaçırılmayacaklar
999 yılı
Duvardaki yazıt tarihi verir. Toledo'da hâlâ ayakta duran ve kesin olarak tarihlenen en eski yapıdır.
Dokuz farklı tonoz
Hiçbiri tekrar etmez. Kenarı sekiz metre olan bir mekânda Endülüs kaburgalı tonozlarının eksiksiz bir kataloğu.
Eklenen Hristiyan apsisi
1085'ten sonra aynı Endülüs biçim diliyle eklendi. İki bölüm arasındaki dikiş içeriden görülür.
Roma yolu
Bahçe kazılırken ortaya çıktı. Caminin altından Roma Toletum'una giren yol geçer.
Toledo ziyaretine nasıl uyar
Eski şehrin yukarı ve kuzey kesiminde, Puerta del Sol'un ve Puerta de Bisagra'nın yakınındadır; yani otoparktan ya da istasyondan gelirken şehre giriş yolunun üzerinde. Bu da onu günün doğal ilk ya da son durağı yapar.
Katedral ekseninden biraz uzakta, yokuş yukarı on dakikadadır ve bu yüzden birçok kişi onu programın dışında bırakır. Bu bir hatadır: metrekare başına muhtemelen Toledo'nun en ilginç yapısıdır.
Ziyaret kısadır, bahçe dahil yirmi dakika, ve çok ucuzdur. Onu bir dakika ötedeki Puerta del Sol ile ve şehrin öbür Endülüs kalıntısı olan, çok daha az ziyaret edilen Tornerías camisiyle birleştir.
Sık sorulan sorular
999'da onu kimin yaptırdığını biliyor muyuz?
Evet, ve bin yıl öncesinden bu kadar ayrıntıya sahip olmak çok ender bir şey: adları yazıtın kendisi verir. Masraflarını varlıklı bir Toledolu, Ahmad ibn Hadidi karşıladı ve onu Musa ibn Ali adında bir usta duvarcı yükseltti. Özgün adı da bugünkü değildi: yanındaki bir sur kapısından dolayı Bab al-Mardum camii denirdi. “Cristo de la Luz” adı yüzyıllar sonra, efsaneyle geldi; bina o zaman zaten eskiydi.
Peki girişteki o taş yol?
İyi yakaladın: bahçe kazılırken gün ışığına çıkan gerçek bir Roma yolu. Toledo'nun adı Toletum iken ve Roma hüküm sürerken şehre giren yollardan biri buradan geçerdi. Yani hiç kıpırdamadan ayaklarının altında Roma Toledo'su, üstüne yığılmış olarak da bin yıllık şehir daha var. Bir avuç toprakta dört dönem. Pek az yerde bu kadar açık görülür.
