İki kişinin zor sığdığı, cephelerin başının üzerinde kapandığı dar sokaklar. Burası Alcaná'ydı: ortaçağ Toledo'sunun Yahudi tüccarlarının büyük çarşısı, katedrale yapışık, her şeyin alınıp satıldığı küçük dükkânlardan oluşan bir labirent. Ve bizzat Cervantes'e göre, Don Kişot'un elyazmasını tesadüfen bulduğu yerdir.
Bir çarşı içeriden nasıldı
Darlık ortaçağın özensizliği değildir: tasarımdır. Bir çarşı dar çizilir ki cepheler neredeyse gün boyu kesintisiz gölge versin —yazın sıcaklığın kırk dereceyi rahatça aştığı bir şehirde hayati bir şey— ve ticari konuşma yüz yüze, yakın mesafede gerçekleşsin.
Alcaná katedralin hemen çevresindeki alanı kaplıyordu ve uzmanlık dallarına göre düzenlenmişti: dükkânlar sıra sıra dizilirdi ve çoğu zaman taş bir tezgâhı olan, duvardaki bir oyuktan ibaretti. Sokak adları loncaların haritasıdır: sakatat için Tripería; çevredekilerde demirciler, tabakçılar, gümüşçüler.
Mahalle, kimsenin olmadığı sabahın ilk saatinde daha iyi okunur. Aşınmış taş kapı söğelerine, yeniden kullanılmış lentolara ve bazı sokakların seviyesinin birden nasıl değiştiğine dikkat et: bütün bunlar yeniden inşa edilmiş değil, gerçek ortaçağ dokusudur.
Don Kişot burada bulundu
Birinci kısmın dokuzuncu bölümünde Cervantes, Toledo'nun Alcaná'sında bulunduğu sırada bir oğlanın eski defterler sattığını gördüğünü anlatır. Onlara göz attı ve bunların Cide Hamete Benengeli adında biri tarafından Arapça yazıldığını, içlerinde de don Kişot'un gerçek hikâyesinin ta kendisinin bulunduğunu keşfetti.
Bunları biraz kuru üzüm ve bir parça buğday karşılığında bir Moriskoya (Hristiyanlığa geçirilmiş bir Müslüman) çevirttiğini anlatır; o andan itibaren bütün roman, bulunan o elyazmasının çevirisi olarak sunulur. Şimdiye kadar yazılmış en etkili edebî oyunlardan biridir: yazar, başkasına ait bir metnin sıradan bir editörüne dönüşür.
Cervantes'in tam da bu çarşıyı seçmesi tesadüf değildir. Alcaná eski kâğıtların dolaştığı, her şeyin alınıp satıldığı ve farklı dillerin bir arada yaşadığı yerdi: Arapça bir elyazmasının ortaya çıkması için tam da inandırıcı bir yer. Kurgu, hâlâ üzerinde yürünebilen gerçek bir coğrafyaya dayanır.
Kaçırılmayacaklar
Bilerek dar
Bir çarşı böyle çizilir ki cepheler sürekli gölge versin ve pazarlık yüz yüze yapılsın. Özensizlik değildir.
Loncaların haritası
Sokak adları her birinde ne satıldığını söyler. Tripería sakatatçılardı, çevresinde de demirciler ve tabakçılar.
Don Kişot burada ortaya çıktı
Cervantes, çevirdiğini söylediği Cide Hamete Benengeli elyazmasının bulunuşunu bu Alcaná'da geçirir.
Gerçek ortaçağ dokusu
Aşınmış söğeler, yeniden kullanılmış lentolar ve seviyedeki ani değişiklikler. Bunların hiçbiri yeniden inşa edilmemiştir.
Toledo ziyaretine nasıl uyar
Katedral'e yapışıktır; onunla Plaza del Ayuntamiento arasındaki bölümdedir, yani farkında olmadan içinden geçersin. Mesele buraya varmak değil, nerede olduğunu fark etmektir, çünkü bunu düzgün anlatan hiçbir tabela yoktur.
Daha uzun bir güzergâhın içinde on dakikalık bir duraktır, başlı başına bir hedef değil. İşe yarayan, Zocodover'dan gelirken buradan girmek, katedralin yanından çıkmak ve Yahudi Mahallesi'ne doğru inmeye devam etmektir.
Erken git. Kuşluk vaktinde bu sokaklar, katedrale girip çıkan gruplarla eski şehrin en kalabalık noktasıdır ve labirent duygusu —buraya aranmaya gelinecek tek şey— tamamen kaybolur.
Sık sorulan sorular
Neden Tripería sokağı deniyor?
Orada satılan şeyden: işkembe ve sakatat, hayvanın iç organları. Eski Toledo'da her zanaatın kendi sokağı vardı ve adlar bir etiket gibi yapışıp kaldı: burada işkembeciler, başka birinde demirciler, daha ötede sepiciler. Bugün rahat rahat geziyorsun, ama ad sana bu köşenin beş yüz yıl önce neyin kokusunu taşıdığını söylüyor. Bütün Toledo böyledir: sokak adlarını okumayı öğrenirsen, şehir eski hayatını sana kendiliğinden anlatır.
Cide Hamete Benengeli gerçekten yaşadı mı?
Hayır, Cervantes'in bir icadı, en zekice oyunlarından biri. Ama adın içinde saklı şakaya dikkat et: romanın kendisinde Sancho ona “Cide Hamete Berenjena” der, çünkü “Benengeli” kulağına berenjena, yani patlıcan gibi gelir. Üstelik Toledolulara, bu sebze burada çok sevildiği için takılarak “berenjeneros” lakabı takılırdı. Yani sahte yazarın adı bile yerel tadı olan bir şaka saklıyor. Cervantes bu toprakları iyi tanıyordu.
