Asil taştan, devasa kapılı, çevresindeki küçük evlerle hiç uyuşmayan kocaman bir bina: burası Madrid'in eski Real Fábrica de Tabacos'udur; iki yüzyılı aşkın bir süre boyunca binlerce kadının —ünlü sigara sarıcı kadınların— elle puro sardığı ve İspanya'daki neredeyse bütün işçi topluluklarından önce örgütlendiği yer. Bugün bir kısmı öz yönetimli bir sosyal merkez ve sanat mekânıdır; kapıdan geçer geçmez anlarsın: duvarlar yerden tavana, kat kat duvar resimleriyle kaplıdır; durmadan yenilenen bir grafiti patlaması.
İskambil ve sert içkiden purolara
Bina XVIII. yüzyılın sonunda III. Carlos'un emriyle yükseldi, ama tütün fabrikası olarak değil: Real Fábrica de Aguardientes y Naipes, yani kraliyet sert içki ve iskambil kâğıdı fabrikası olarak doğdu. Burada içki damıtılır, iskambil desteleri yapılırdı. Ancak 1809'da, tahtta Joseph Bonaparte varken, tütün fabrikasına dönüştürüldü ve daha başlangıçta sekiz yüz kadar sigara sarıcı kadınla işe koyuldu. Duvarlar değişmeden iskambilden ve içkiden purolara.
Sonra gelenler Madrid'in en önemli işçi hikâyelerinden biridir. Sigara sarıcı kadınların sayısı binleri buldu; kendi kuralları, kreşleri ve demir gibi bir dayanışmayla dev atölyelerde çalışıyorlardı. İspanya'nın ilk örgütlü kadın işçileri arasındaydılar: hiçbir kadına söz hakkı tanımayan bir çağda sesi olan kadınlar.
XIX. yüzyılda işlerini tehdit eden sarma makineleri gelmeye başladığında susmadılar: ses getiren protestolar oldu, makineleri durdurmak için onlara saldırdıkları olaylar da. Ustabaşılardan birden fazlası onlara saygı duyardı, hatta biraz korktuğu bile söylenebilir. Bu yüzden sigara sarıcı kadınlar neredeyse işçi Madrid'inin bir efsanesine dönüştü; dönemin edebiyatında ve zarzuelasında tasvir edildiler.
Sosyal merkez ve duvar resimleri
Fabrika XX. yüzyılda kapandı ve bina yıllarca atıl kaldı. 2010'da bir kısmı mahallelinin öz yönetim projesine devredildi; o günden beri atölyeleri, bostanları, topluluk etkinlikleri ve her şeyden önce sokak sanatıyla bir sosyal merkez olarak işler. Kapıdan geçince yerden tavana duvar resimleriyle kaplı, sürekli yeniden boyanan avlular ve salonlar bulursun: hiçbir ziyaret bir öncekine benzemez.
Boya, eski bina rutubeti ve derme çatma bir barın kahvesi kokar. Alışılmadık olan bu çarpışmadır: XVIII. yüzyıldan bir kraliyet fabrikası, mahallenin en özgür tuvaline dönüşmüş. Gir, avlularda bir tur at, atölyelere bak. Kimse senden bir şey istemeyecek. Burada sanat oradan geçenindir.
Binanın bir diğer kısmında, kamu tarafından yönetilen ve ücretsiz girişle fotoğraf ve çağdaş sanat programlayan sergi alanları vardır. Yani aynı çatı altında çok farklı iki model bir arada yaşar ve bu birliktelik, burayı ilginç kılan şeyin bir parçasıdır.
Pratik bir uyarı: öz yönetimli bir mekân olduğu için saatler değişkendir ve etkinliğe göre bazı bölümler kapalı olabilir. Bir müze değildir: bunun getirdiği avantajlar ve dezavantajlarla yaşayan bir binadır.
Kaçırılmayacaklar
Duvar resimli avlular
Yerden tavana, sürekli yeniden boyanan grafitiler: hiçbir ziyaret bir öncekine benzemez.
Sigara sarıcı kadınların hatırası
İspanya'daki neredeyse bütün işçi topluluklarından önce örgütlenen binlerce kadın işçi.
XVIII. yüzyıldan kalma kapı
İşe tütünle değil, sert içki ve iskambil kâğıdıyla başlayan bir kraliyet fabrikasının cephesi.
Sergi salonları
Aynı çatı altında, ücretsiz girişle, kamu yönetiminde fotoğraf ve çağdaş sanat.
Lavapiés yürüyüşüne nasıl uyar
La Tabacalera, güneye dümdüz inen ve kendisi de açık havada bir sokak sanatı galerisi olan ana cadde calle Embajadores üzerindedir. Yukarı çıkınca beş dakikada Mercado de San Fernando'ya ve Plaza de Lavapiés'e varırsın; aşağı inince La Casa Encendida'ya ve ronda'ya. Batıya doğru, on dakika ötede de Ribera de Curtidores vardır: pazar sabahları Rastro neredeyse kapıya kadar gelir.
Pazar günü için ideal kombinasyon tam olarak budur: sabah erkenden Rastro, kuşluk vakti duvar resimleri arasında temponu düşürmek için La Tabacalera, ardından La Latina'da ya da Calle de Argumosa'da vermut. Madrid'in en iyi ücretsiz planlarından biridir.
Binayı çevreleyen mahalleyi anlamak istersen —burada neden seksenden fazla milliyetten komşunun bir arada yaşadığını, corralaların ne olduğunu, Lavapiés adının nereden geldiğini—, Viavoy'un Çok Kültürlü Lavapiés adlı rotası buradan geçer; sen kendi temponda ve internet bağlantısı olmadan yürürken yerel bir rehber anlatır.
Sık sorulan sorular
Hep tütün fabrikası mıydı?
Hayır, ve işin ilginç yanı da bu. XVIII. yüzyılın sonunda, III. Carlos'un emriyle, Kraliyet Rakı ve Oyun Kâğıdı Fabrikası olarak yükseltildi; yani burada likör damıtılır ve iskambil desteleri yapılırdı. Ancak 1809'da, Napolyon'un kardeşi Joseph Bonaparte tahttayken, tütün fabrikasına dönüştürüldü… ve daha başından yaklaşık sekiz yüz sigara işçisi kadınla işe koyuldu. Duvarlarını değiştirmeden iskambil ve rakıdan purolara.
Sigara işçisi kadınların isyan ettiği doğru mu?
Hem de nasıl. XIX. yüzyılda işlerini tehdit eden sigara sarma makineleri gelmeye başladığında susup oturmadılar: ses getiren protestolar oldu, hatta onları durdurmak için makinelere yumruklarla giriştikleri olaylar bile yaşandı. Bir ustabaşından fazlası onlara saygı duyardı, onlardan biraz korktuğunu söylemeyelim. Bu yüzden sigara işçisi kadınlar sonunda neredeyse emekçi Madrid'in bir efsanesi oldu.
